توانمندسازی زنان سرپرست خانوار؛ پیش‌شرط عدالت اجتماعی

توانمندسازی زنان سرپرست خانوار یکی از الویت‌های دولت‌ها و خیریه‌ها است تا با اشتغال‌زایی آن‌ها از هرگونه کمکی در بلندمدت بی‌نیاز شوند و با دستیابی به برابری جنسیتی، عدالت اجتماعی تحقق یابد

زندگی می‌ تواند روزهای بسیار دشواری را برای هرکدام از ما رقم بزند. گاهی یک حادثهٔ ناگوار می‌ تواند فرزندانی را یتیم کند و شوهری را از زنی بگیرد. اتفاقی که ممکن است برای برخی از زنان که شاغل نیستند و از درجۀ اقتصادی پایین‌‌تری برخوردارند، مشکل‌‌ساز شود. این زنان که آنان را زنان سرپرست خانوار می‌ نامند، معمولاً با مشکلات معیشتی مواجه هستند و برای ادارۀ زندگی و گذر از بحران به حمایت نیاز دارند.

از آنجا که این گروه معمولاً با فقر دست به گریبان هستند، باید گفت که توانمندسازی زنان سرپرست خانوار، بزرگ‌‌ترین و مؤثرترین فعالیتی است که می‌‌توان برای مبارزه با فقر انجام داد. بسیاری از زنان به علت از دست‌ دادن همسر، مجبور می‌‌شوند تمام مسئولیت‌های زندگی را برعهده بگیرند. این مسئله هنگامی که فرد فرزند داشته باشد، سخت‌‌تر نیز خواهد شد.

برخی مواقع، اطرافیان یا خیریه‌های محلی، تلاش می‌‌کنند تا با هدایا و کمک‌‌های مالی، بخشی از زندگی این افراد را تأمین کنند، اما قطعاً این کار بهترین راه‌‌حل نخواهد بود؛ زیرا آنها، همچنان نیازمند کمک باقی خواهند ماند و اگر زمانی این حمایت‌ها قطع شود، مجدداً زندگی آن‌ها، با مشکل مواجه خواهد شد.

در این مقاله قصد داریم به بررسی بهترین راه‌های توانمندسازی زنان سرپرست خانوار بپردازیم و در مورد فرصت‌‌ها و مسائل این موضوع صحبت کنیم.
اگر دوست دارید که در زمینهٔ فعالیت‌‌های آموزشی و حمایت از زنان سرپرست خانوار مشارکت داشته باشید، پیشنهاد می‌‌کنیم تا انتهای مقاله با ما همراه باشید.

مفهوم زنان سرپرست خانوار

زن سرپرست خانوار، بانویی است که با فوت همسر، طلاق، رهاشدن از سوی شوهر یا از کارافتادگی همسر باید بار زندگی را به‌تنهایی به دوش بکشد. این گروه از زنان اگر فرزندی داشته باشند، مجبورند به تنهایی هم نقش مادری را برعهده گیرند و هم برای فرزندانشان پدر باشند.

آنها تربیت فرزندان، رسیدگی به امور منزل، تأمین مایحتاج و هر کاری را که در یک خانه انجام می‌شود باید به‌ تنهایی به گردن بگیرند، مسئولیت‌‌هایی که هرکدامشان واقعاً سنگین هستند و بسیاری از این بانوان از عهدۀ به‌ سرانجام‌ رساندن آنها برنمی‌‌آیند.

باید به این نکته دقت کرد که هر زنی که همسرش را به نحوی از دست بدهد، زن سرپرست خانوار نیست. زنان سرپرست خانوار، معمولاً با مشکلات اقتصادی دست به گریبان هستند، آنها معمولاً تحصیلات دانشگاهی ندارند، شاغل نیستند و به علت زندگی در شرایط فرهنگی خاص، امکان اینکه پایگاهی اقتصادی را برای خودشان بسازند نداشته‌اند؛ به همین علت است که این بانوان به حمایت، کمک و آموزش نیاز دارند تا بتوانند در وضعیت بهتری زندگی کنند.

بسیاری از خیریه‌‌ها و سازمان‌‌های مردم‌‌نهاد، بخشی از فعالیت خود را به توانمندسازی زنان سرپرست خانوار اختصاص می‌‌دهند و با کمک به آنان برای حرفه‌‌آموزی، تهیۀ امکانات برای راه‌‌اندازی کسب‌‌و ‌کار و کارهایی از این دست، زمینۀ اشتغال پایدار را برای آنان فراهم می‌ کنند.

آمار زنان سرپرست خانوار در ایران

به گفته رئیس سازمان بهزیستی کشور تعداد زن‌های سرپرست خانوار در زمستان 1404، حدود 6.5 میلیون گزارش شده است! بیش از ۲۸۴ هزار نفر از آن‌ها زیرپوشش سازمان بهزیستی و حدود 1.5 میلیون نفر از آن‌ها زیرپوشش کمیته‌امداد هستند. این آمار نشان می‌دهد که حدود 5 میلیون زن سرپرست خانوار از حمایت هیچ سازمانی برخوردار نیستند. (ایسنا)

بر اساس نتایج سرشماری‌‌های عمومی نفوس‌و‌مسکن، طی سال‌ های ۱۳۵۵ تا ۱۳۹۵ تعداد زنان سرپرست خانوار از ۴۹۰۵۳۶ نفر با افزایش معادل ۶.۲۱ برابری به ۳۰۶۱۷۵۳ خانوار در سال ۱۳۹۵ رسید. در واقع سهم زنان در سرپرستی خانوارها در سال ۱۳۹۵ معادل ۱۲.۷ درصد است که در حدود یک دهه پس از آن نیز به شدت افزایش یافته است.
با توجه به روند تغییرات سرپرست خانواده‌ها بر حسب جنسیت، طی سال‌ های ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵ میانگین رشد ۶۰ ساله خانوارهای زن‌سرپرست ۴ درصد و مرد‌سرپرست ۳ درصد است. در واقع نرخ رشد خانواده‌‌های زن‌سرپرست بیش‌تر است.

ارقام مربوط به ساختار سنی این گروه از زنان در کشور، حاکی از آن است که حدود ۲۶ درصد از آنها در گروه سنی ۲۵ تا ۴۴ سال، ۳۸ درصد بین ۴۵ تا ۶۴ سال و ۳۲ درصد نیز بین سنین ۶۵ سال و بالاتر قرار دارند. به بیان دیگر، هر‌چه سن زنان افزایش می‌یابد، احتمال قرار گرفتن آنها در گروه زنان سرپرست خانوار بیشتر می‌‌شود.
حدود 30 درصد از زنان سرپرست خانوار باسواد و 70 درصد بی‌‌سواد و کم‌‌سواد هستند و دهک اقتصادی زنان سرپرست خانوار به‌طور میانگین ۳.۵ است.

مسئولیت‌های معیشتی خانوارهای زن‌سرپرست بیش از خانوارهای مردسرپرست است. در خانوارهای زن‌سرپرست به طور متوسط به‌ازای هر فرد شاغل ۷/۳ فرد غیرشاغل وجود دارد و این درحالی است که این زنان از کمترین میزان درآمد در مشاغل ناپایدار برخوردار هستند.

مشکلات زنان سرپرست خانوار

زنان خانه‌دار، پس از اینکه همسر خود را به دلایل مختلف از دست می‌دهند، وارد یک وضعیت جدید می‌شوند و به همین علت زندگی آنها نیز مشکلات متفاوتی را به خود می‌بیند. بیشتر این چالش‌ها، مربوط به خود فرد است و فشارهای روحی زیادی را به او وارد می‌کند.

تحقیقات نشان داده که زنان (به‌ویژه زنان تنها و سرپرست خانوار) در مقایسه با مردان، بیشتر شاهد آسیب‌های اجتماعی هستند؛ بنابراین هرچقدر مسئولیت زندگی فرد بیشتر باشد، تحمل این مشکلات می‌تواند آسیب‌های جدی‌تری را برای او ایجاد کند.

مشکلات روحی

از دست‌ دادن همسر و نداشتن حمایت عاطفی، به‌تنهایی می‌تواند فشارهای زیادی را به این زنان وارد کند. اما اوضاع زمانی بدتر خواهد شد که این افراد دارای فرزند و مشکلات مالی نیز باشند.

تجربه نشان داده است زنانی که همسر خود را از دست داده‌اند و فرزند دارند، فرصت‌های خوبی برای ازدواج دوباره نخواهند داشت و فقط به خاطر فشار مالی و رهایی از مشکلات مرتبط با آن، مجبور به ازدواج مجدد با شرایط نامعقول می‌شوند. آنان مجبورند شرط‌ هایی مانند رهاکردن فرزند پس از ازدواج، اختلاف سنی بسیار زیاد با همسر دوم، ازدواج به‌ عنوان همسر دوم و … را بپذیرند و این مسائل گاه به جای آنکه مشکل‌گشا باشند، وضعیت آنان را بدتر می‌‌کند.

فشار شدیدی که این‌ زنان تحمل می‌کنند، گاهی باعث به‌وجودآمدن انواع بیماری‌های روحی و روانی مثل افسردگی، پرخاشگری، ناامیدی و … می‌شود.

تغییر و افزایش مسئولیت

با از بین‌ رفتن نقش سرپرست که قبلاً مسئول انجام بسیاری از فعالیت‌های داخل و خارج از خانه بود، نقش ‌زن تغییرات بسیار زیادی می‌‌کند.

این افراد مجبورند علاوه بر زن و مادر بودن، نقش سرپرست را نیز برعهده بگیرند تا اوضاع را کنترل کنند. رسیدگی به کارهای خانه، تربیت و امور فرزندان، انجام کارهای بیرون از خانه و تأمین مخارج زندگی، بار سنگینی را بر روی دوش زنان سرپرست خانوار قرار می‌دهد. در این وضعیت نامساعد، زنان به‌کلی وجود خود را نادیده می‌گیرند و هیچ آینده‌ای را برای خود نمی‌بینند.

تامین مایحتاج زندگی و کمک مالی به افراد نیازمند در موسسه خیریه نیکان ماموت.

معضلات درون خانواده

هنگامی که بانوان، سرپرستی خانه را بر عهده می‌گیرند، مشکلاتی در داخل خانواده نیز برای آنها ایجاد خواهد شد که گاهی کنترل آنها بسیار دشوار است. دخالت خانواده‌ها در زندگی و تربیت فرزندان، سرپیچی کودکان از دستورات مادر به علت تغییر نقش، نادیده‌ گرفته‌ شدن توسط خانواده‌ها به‌عنوان یک سرپرست مستقل، مشغلۀ زیاد و فرصت کمتر برای رسیدگی به امور و به‌ وجود آمدن اختلاف بین کودکان، مادر و خانواده‌ها فقط بخشی از این مسائل است.

در چنین وضعیتی زن سرپرست خانوار باید در چند جبهه بجنگد تا بتواند خانواده و فرزندان را راضی نگه دارد تا جمع کوچک خانوادگی او از هم نپاشد.

کیفیت زندگی زنان سرپرست خانوار

با توجه به آنچه پیش از این دربارۀ وضعیت زندگی زنان سرپرست خانوار گفتیم، به نظر می‌ رسد توانمندسازی زنان سرپرست خانوار مهم‌ ترین راهی است که می‌توان به وسیلۀ آن، کیفیت زندگی این گروه از زنان را ارتقا داد.
توانمندسازی می‌‌تواند مجموعه‌ای از تسهیلات اقتصادی، آموزشی، کمک‌‌های معیشتی و ایجاد شرایط لازم برای اشتغال زنان سرپرست خانوار باشد.

همچنین برخورداری زنان سرپرست خانوار و فرزندانشان از بیمه و تعلق‌ گرفتن بازنشستگی به این زنان، می‌‌تواند به بهبود کیفیت زندگی آنان بینجامد و در سنین کهنسالی برای آنان آرامش به همراه آورد.

با این حال زنان سرپرست خانوار آن‌ قدر که نیاز است از حمایت‌ های اجتماعی برخوردار نیستند و این مسئله موجب می‌ شود که کیفیت زندگی آنان پایین باشد. این موضوع نشان می‌ دهد که سازمان‌ های مردم‌‌نهاد و خیریه‌‌ها چه اندازه می‌ توانند در این زمینه مفید باشند و حمایت آنها در زمینۀ اشتغال، مسکن، آموزش و معیشت می‌ تواند زندگی زنان سرپرست خانوار را بهبود دهد.

ایجاد فضاهای آموزشی برای افزایش مهارت و توانمندسازی زنان سرپرست خانوار، مراکز امن و سالم برای اشتغال آن‌ها، حمایت نهادهای مردمی و خیریه‌‌ها، ایجاد مراکز تفریحی رایگان، بودجه‌‌بندی و پشتیبانی مادی دولت از زنان سرپرست خانوار و برگزاری کارگاه‌‌های روانشناسی برای افزایش سلامت روان آن‌ها، ازجمله کارهایی است که می‌‌تواند زندگی سعادتمندی را برای این گروه از زنان فراهم سازد.

امید به زندگی در زنان سرپرست خانوار

تحمل مشکلات و فشارهای روحی و نگرانی از آیندهٔ نامعلوم خود و فرزندان، از جمله مهم‌‌ترین علت‌هایی است که زنان سرپرست خانوار را از زندگی ناامید می‌ کند.

بررسی‌‌ها نشان می‌دهد که زنان سرپرست خانوار، در مقایسه با دیگر بانوان در وضعیت بدتری از نظر سلامت روانی قرار دارند و علائم بیماری‌های روانی مانند افسردگی، اضطراب، وسواس و پرخاشگری در آنها دیده می‌شود.

افزایش کیفیت زندگی زنان سرپرست خانوار، اشتغال‌زایی و بهبود معیشت می‌ تواند آنان را از آسیب‌‌های روحی دور نگه دارد، با این حال این زنان به علت آنکه معمولاً فرصت آموختن نداشته‌‌اند و سواد اجتماعی کمی دارند، باید از راه‌های خودمراقبتی نیز آگاه شوند.

برگزاری دوره‌ های سلامت‌ روان و ارائۀ راهکارهایی برای مقابله با بحران‌‌ها، کنترل خشم و مسائلی از این دست می‌‌تواند به زنان سرپرست خانوار کمک کند تا در مواجهه با سختی‌‌ها کمتر آسیب ببینند.

هرچه مهارت‌‌آموزی، اشتغال و بهبود معیشت در میان زنان سرپرست خانوار افزایش یابد، آنان امید به زندگی بیشتری خواهند داشت و به علاوه فرزندانشان نیز از آسیب‌‌های روانی و روحی دور خواهند مانند.

مبارزه با باورهای غلط و مشکلات اجتماعی

متأسفانه، هنوز هم در کشور ما، باورها و عقاید بسیار نامناسبی دربارۀ زنان سرپرست خانوار وجود دارد که باعث افزایش فشارهای روحی آنها خواهد شد. گاهی جامعه به جای حمایت از زنان سرپرست خانوار، فشار مضاعفی به آن‌ها وارد می‌کند.

درنظرگرفتن نام‌ ها و عناوین نامناسب برای این زنان (بیوه، بی‌سرپرست و …)، حساسیت بیش از اندازه روی زندگی آنها، نگرش غلط در روابط و سایر موارد، زندگی اجتماعی زنان سرپرست را دگرگون و این افراد را منزوی، حاشیه‌نشین و تنها می‌‌کند.

زنان سرپرست خانوار، بیشتر از سایر بانوان جامعه، مورد قضاوت، هجمه و ناامنی قرار می‌گیرند که دانستن این مسئله به‌ خودی‌ خود، تأثیرات منفی بیشتری را برای فرد به دنبال خواهد داشت.

مهارت‌های مورد نیاز زنان سرپرست خانوار

زنان سرپرست خانوار فقط از طریق توانمندسازی می‌توانند به یک زندگی خوب دست پیدا کنند و مهم‌‌تر از آن خودکفا شوند و برای رسیدن به این توانمندی باید مهارت‌‌های مختلفی بیاموزند.

مهارت‌های زندگی در سه شاخه تقسیم‌‌بندی می‌‌شوند:

• مهار‌ت‌های اصلی یا پایه (حساب، سواد و فناوری اطلاعات)
• مهارت‌های زندگی مستقل (مدیریت خانواده، بودجه‌بندی، تنظیم قرار ملاقات، تماس، رسیدگی به صورت حساب‌ها و مکاتبات)
• مهارت‌ های اجتماعی (مهارت‌های بین‌فردی، توسعهٔ اعتماد‌به‌نفس و استفاده از شبکه‌ های اجتماعی)

در مرحلۀ بعد، آموختن مهارت‌های شغلی تخصصی و امکان تحصیل هم می‌تواند موجب شود که توانمندسازی زنان سرپرست خانوار بیشتر و بهتر اتفاق افتد.

چه روش‌ هایی در توانمندسازی زنان سرپرست خانوار مؤثر است؟

توانمندسازی زنان سرپرست خانوار فقط به خود آن فرد خلاصه نمی‌ شود و باید به‌عنوان طرحی عملیاتی در جامعه اجرا شود. راهکارهایی که برای حمایت از زنان سرپرست خانوار و توانمندسازی آنان پیشنهاد می‌ شود، شامل موارد زیر هستند:

1. ارائه آموزش‌های متنوع و گسترده برای مهارت‌آموزی این افراد
2. برگزاری جلسات روان‌شناسی رایگان و ارزان برای بهبود وضعیت روحی آنها.
3. فرهنگ‌سازی اجتماعی گسترده از طریق کتاب، شبکه‌های اجتماعی و سایر رسانه‌ها (برای تغییر دیدگاه جامعه نسبت به زنان سرپرست خانوار)
4. اشتغال‌زایی و کارآفرینی و ایجاد محیط‌هایی امن برای کسب درآمد
5. ایجاد انجمن‌های حمایتی در سراسر کشور و اطلاع‌رسانی گسترده در مورد آنها
6. وضع قوانین مناسب برای بانوان سرپرست خانواده و حمایت جدی از آنها
7. اجرای طرح‌های آموزشی برای زنان سرپرست و خانواده‌ها

آثار توانمندسازی زنان سرپرست خانوار

توانمندسازی زنان سرپرست خانوار به این معناست که فرد توانایی تأمین مخارج زندگی و حمایت عاطفی خانواده خود را پیدا کند. این مسئله فرصت‌های زیادی را برای او ایجاد و بسیاری از مشکلات را حل می‌کند.

حضور پررنگ در اجتماع و افزایش سطح آگاهی

پس از حذف نقش همسر، زنان خانه‌دار مجبور می‌شوند تا بیشتر در جامعه حضور داشته باشند و همین امر باعث یادگیری مهارت‌های بیشتر و افزایش آگاهی آنها در خصوص موضوعات مختلف خواهد شد.

بالارفتن اعتماد‌به‌نفس و اتکا به خود

وقتی این افراد مشغول کار یا کارآفرینی می‌شوند و مدیریت کامل خانواده را برعهده می‌گیرند، بیشتر به قدرت‌های خود پی می‌برند. همین مسئله به بالارفتن اعتمادبه‌نفس و عزت‌نفس آنها و افزایش قدرت مقابله با مشکلات، کمک خواهد کرد.

افزایش روابط اجتماعی و دستیابی به موقعیت‌های بهتر

حضور بیشتر در اجتماع و انجام فعالیت‌های مفید مختلف، روابط زیادی را برای آنها ایجاد خواهد کرد. این ارتباطات می‌تواند به بهترشدن شرایط شغلی، به‌دست‌آوردن موقعیت‌های کاربردی و … کمک کند و سطح زندگی این افراد را ارتقا بدهد.

اشتغال پایدار سرپرست خانوار

گفتنی است که اشتغال و داشتن درآمد کافی می‌ تواند سلامت روان و امید به زندگی افراد و همین‌ طور شاخص خوشبختی جامعه را بهبود بخشد. وقتی پای زنان سرپرست خانوار در میان باشد، این موضوع اهمیت بیشتری پیدا می‎کند زیرا این گروه از زنان، به خصوص وقتی به طبقه‌‌های پایین اجتماع تعلق دارند، منبع درآمدی ندارند یا به شکل مقطعی می‌‌توانند برای خود شغلی پیدا کنند.

اشتغال پایدار زنان سرپرست خانوار می‌ تواند وضعیت زندگی آنان را به طور کل تغییر دهد و آن‌ها را امیدوار کند که می‎توانند برای خود و فرزندانشان زندگی امن و آرامی بسازند. یکی از مهم‌ترین کارهایی که خیریه‌ها انجام می‌‌دهند فراهم آوردن زمینۀ اشتغال پایدار زنان سرپرست خانوار، تأمین هزینه‌های حرفه‌‌آموزی و یا خرید ابزارهای مورد نیاز برای شغل او است.

خیریه نیکان ماموت و کمک به زنان سرپرست خانوار

نهادها و مؤسسات خیریه زنان سرپرست خانوار مختلفی وجود دارند که برنامه‌‌های منظمی را برای بزرگ‌‌تر شدن جامعه خیرین و حل مشکلات این افراد، تنظیم می‌‌کنند.

مؤسسه خیریه نیکان ماموت به عنوان خیریه‌ای حامی خانواده، کمک به زنان سرپرست خانوار را یکی از مهم‌ترین اهداف خود می‎داند. بخش بزرگی از مددجویان این مؤسسه زنانی هستند که به علت‌های مختلف همسر خود را از دست داده‌‌‌اند. خیریه نیکان ماموت با اجرای برنامه‌های مختلف به این زنان برای یافتن شغل و تأمین معیشت کمک می‌‌کند و تحصیل فرزندان، بهداشت و درمان خانواده را نیز از یاد نمی‎برد.

زنان سرپرست خانوار بسیاری با کمک خیریه نیکان ماموت، اکنون بی‌نیاز از هر کمکی به کار، تلاش و ادارۀ خانواده مشغولند، شبکه‌های اجتماعی مؤسسه خیریه نیکان اخبار این مددجویان دیروز و توانمندان امروز را منتشر می‌کند. همراهی و کمک‌های ما به مؤسسه‌های خیریه حامی خانواده، می‌تواند منجر به برداشتن گام‌های سریع‌تر و بیشتر شود و زندگی و آیندۀ جمعیت بیشتری از این زنان را نجات دهد.

برای حمایت از زنان سرپرست خانوار، فرم حامی شوید خیریه نیکان ماموت را تکمیل کنید؛ نیکان شمایید!